Cách đây 80 năm, dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhân dân Hải Phòng đã vùng lên khởi nghĩa giành chính quyền, đập tan ách thống trị của thực dân, phát xít, góp phần quan trọng quyết định nhanh chóng kết thúc cuộc Tổng khởi nghĩa trên phạm vi cả nước. Nhiều địa điểm giờ đây đã trở thành di tích, in dấu những sự kiện lịch sử của mùa thu cách mạng tháng Tám năm ấy...

Đình Kim Sơn

Đình Kim Sơn thuộc xã Kiến Hưng (xã Tân Trào, huyện Kiến Thụy cũ) là di tích lịch sử cách mạng của thành phố Hải Phòng đã được xếp hạng cấp quốc gia. Nơi đây ghi dấu sự thành lập Uỷ ban Dân tộc giải phóng của Việt Minh - Tổ chức chính quyền cách mạng đầu tiên của vùng Duyên Hải Bắc Bộ xưa.

Đình Kim Sơn - nơi diễn ra cuộc khởi nghĩa giành chính quyền của Nhân dân làng Kim Sơn ngày 12/7/1945

Đình Kim Sơn từng diễn ra các cuộc mít tinh, biểu tình nổi tiếng kêu gọi quần chúng nổi dậy chống Nhật, đốt phá kho thóc chia cho dân nghèo. Năm 1944, phong trào Việt Minh ở nơi đây phát triển mạnh. Những cuộc biểu tình thị uy của nhân dân Kim Sơn khiến ngụy quyền trong vùng rất hoang mang, dao động.

Chớp thời cơ đó, lực lượng cách mạng trong khu vực phủ Kiến Thụy và một số nơi khác đã phát động nhân dân địa phương đấu tranh xóa bỏ bộ máy ngụy quyền, thiết lập chính quyền cách mạng trước ngày Tổng khởi nghĩa, tiêu biểu là ở Kim Sơn. Tại đình Kim Sơn, ngày 12/7/1945, Việt Minh tổ chức mít tinh, thành lập Uỷ ban dân tộc giải phóng. Đây là tổ chức chính quyền cách mạng đầu tiên của tỉnh Kiến An và vùng Duyên Hải Bắc Bộ.

Chính quyền cách mạng tại Kim Sơn ra đời làm cho giặc Nhật lo ngại một cuộc bùng nổ dây chuyền không thể ngăn được. Do vậy, bọn chúng ráo riết chuẩn bị đàn áp. Nắm bắt được tình hình, các đồng chí lãnh đạo tổ chức tự vệ và nhân dân tích cực rào làng, luyện tập chiến đấu, tăng cường canh gác, phòng gian, củng cố căn cứ, đề cao tinh thần cảnh giác.

Đến 6h sáng 4/8/1945, giặc Nhật gồm 50 tên lính bảo an do 2 tên sĩ quan Nhật chỉ huy đi 2 xe Ca-mi-nhông từ Kiến An đến Kim Sơn. Phát hiện địch đến đình Ngọc, tiếng thanh la, mõ, tù và rúc liên hồi, thúc giục ý chí chiến đấu của mọi người và đó cũng là hiệu báo cho các lực lượng tự vệ các nơi về ứng cứu. Các lực lượng tự vệ trong vùng như Đoạn Xá, Lão Phong, Kính Trực, Sâm Linh, Cốc Liễn và từ Vinh Quang (Tiên Lãng) cũng hăng hái tiến về Kim Sơn góp sức chiến đấu chống phát xít Nhật, bảo vệ chính quyền cách mạng.

Bằng ý chí kiên cường bất khuất, quân dân Kim Sơn đã chiến đấu quả cảm, suốt 5 giờ liền, buộc giặc phải rút lui. Sau cuộc chống càn vang dội ấy, nhân dân và tự vệ Kim Sơn lại nhanh chóng kéo về giành chính quyền ở phủ lị Kiến Thuỵ và tỉnh Kiến An, cùng cả nước làm cuộc cách mạng Tháng Tám vĩ đại.

Nhà hát lớn thành phố

Với hào khí của "tiếng trống Kim Sơn", lần lượt các quận, huyện của Kiến An - Hải Phòng, như: Kiến Thụy, Tiên Lãng, Thủy Nguyên, Vĩnh Bảo, An Dương... đều khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi, góp phần vào thắng lợi cuối cùng của cuộc Tổng khởi nghĩa mùa Thu 1945.

Ngày 23/8/1945 là ngày không thể quên đối với người dân Hải Phòng. Theo cuốn "Lịch sử Hải Phòng", vào mờ sáng 23/8/1945, hơn chục vạn nhân dân, có lực lượng tự vệ hỗ trợ từ nhiều ngả đường giương cao cờ đỏ sao vàng như dòng thác lớn đổ về quảng trường Nhà hát thành phố. Lực lượng vũ trang chiến khu Trần Hưng Đạo chia làm hai cánh quân hòa vào đoàn người rầm rập tiến vào nội thành.

Cánh quân thứ nhất gồm trung đội Hoàng Văn Thụ và trung đội Đề Thám đổ bộ lên Sở Dầu, do đồng chí Hải Thanh chỉ huy, qua Thượng Lý tiến vào. Cánh quân thứ hai gồm Trung đội Phạm Hồng Thái và Trung đội Ký Con do đồng chí Nguyễn Phương Thảo chỉ huy, từ hướng Thủy Nguyên vượt phà Bính tiến sang. Cùng lúc, một trung đội tự vệ của Kiến An tập kết ở Niệm Nghĩa tiến vào.

Đúng 10 giờ sáng 23/8/1945, cuộc mít tinh khổng lồ trọng thể khai mạc. Lá cờ đỏ sao vàng cỡ lớn được kéo lên trước mặt tiền Nhà hát thành phố. Bài hát "Tiến quân ca" vang lên hùng tráng, cùng một loạt súng bắn chào của tự vệ thành phố. Đồng chí Vũ Quốc Uy trịnh trọng tuyên bố xóa bỏ chính quyền tay sai của phát xít Nhật, thành lập UBND cách mạng lâm thời Hải Phòng giữa tiếng hoan hô vang dậy của quần chúng nhân dân.

Ủy ban Cách mạng lâm thời Hải Phòng ra mắt nhân dân tại Nhà hát lớn

Sau cuộc mít tinh, quần chúng cách mạng biểu tình, tuần hành qua các khu phố. Các đơn vị của Chiến khu Trần Hưng Đạo và tự vệ thành phố triển khai chiếm giữ các vị trí trọng yếu: Sở Hiến binh, Ty Liêm phóng, tòa thị chính, nhà băng, bưu điện, nhà ga, Nhà máy Điện, Nhà máy Xi măng, bến cảng... và mở cửa trại giam giải thoát hàng trăm chiến sĩ, đồng bào ta đang bị giam giữ từ trước.

Các nhà máy, xí nghiệp, Ủy ban công nhân điều hành các đội tự vệ canh gác bảo vệ máy móc, tài sản, giữ chủ nhà máy chờ lệnh trên giải quyết. Mọi công việc chính thức do chính quyền cách mạng thành phố điều hành. Khởi nghĩa giành chính quyền ở thành phố Hải Phòng giành thắng lợi trọn vẹn.

Sau khi khởi nghĩa thắng lợi ở trung tâm thành phố Hải Phòng, chiều 24-8-1945, nhân dân tỉnh Kiến An cũng đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử, thành lập chính quyền cách mạng tỉnh.

Kể từ sau Cách mạng Tháng Tám, trải qua biết bao thăng trầm của thời gian, Nhà hát thành phố vẫn vững chắc, ghi dấu thêm những trang sử thiêng liêng, tự hào trong sự nghiệp đấu tranh, bảo vệ, xây dựng, phát triển thành phố và đất nước trong suốt 80 năm qua.

Đình Câu Trung

Đình Câu Trung (thuộc xã Quang Hưng, huyện An Lão cũ), nay là xã An Quang là một công trình văn hoá, tín ngưỡng quan trọng của người dân địa phương. Đây còn là di tích lịch sử kháng chiến gắn liền cuộc nổi dậy giành chính quyền tại huyện An Lão vào tháng 8/1945.

Giữa năm 1944, đội Việt Minh đầu tiên của thôn Câu Trung được thành lập. Sau hơn nửa năm hoạt động, đội gây dựng và phát triển cơ sở cách mạng rộng khắp ở các thôn, xã lân cận, thành lập được đội tự vệ Câu Trung. Đình Câu Trung trở thành căn cứ chỉ đạo của Việt Minh huyện An Lão năm xưa.

Tối 17/8/1945, từ đình Câu Trung, lực lượng vũ trang cách mạng đã nổi dậy giành chính quyền tại huyện An Lão, chiếm xà lan chở dầu tại bến đò Cần Trục và tiến về tỉnh lỵ Kiến An, chiếm dinh tỉnh trưởng, góp phần quan trọng vào thắng lợi của cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở Hải Phòng và Kiến An.

Năm 2011, thể theo nguyện vọng của đông đảo cán bộ, đảng viên, nhân dân, đình Câu Trung được xây dựng lại với diện mạo và kiến trúc như ngày nay. Với những chứng tích và đóng góp to lớn cho lịch sử cách mạng Việt Nam, ngày 28/1/2005, UBND thành phố có Quyết định công nhận đình Câu Trung là di tích lịch sử kháng chiến.

Với bề dày lịch sử, cán bộ và nhân dân xã An Quang ngày nay tiếp tục phát huy truyền thống, luôn đoàn kết, cố gắng để xây dựng quê hương ngày một văn minh, giàu mạnh. 

Giữ gìn ký ức, bồi đắp niềm tự hào

Trải gần 80 năm, Hải Phòng nay đã đổi thay mạnh mẽ, vươn mình thành một cực tăng trưởng phía Bắc. Trong hành trình phát triển ấy, đình Kim Sơn, đình Câu Trung hay Nhà hát Lớn Hải Phòng không chỉ là di tích kiến trúc, văn hóa, mà còn là “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ.

Mỗi dịp tháng Tám về, người dân Hải Phòng và du khách gần xa lại đến những địa điểm lịch sử này, không chỉ để chiêm ngưỡng những công trình mà còn để tưởng nhớ, tri ân những thế hệ cha anh đã ngã xuống vì độc lập dân tộc.

Đã 80 năm trôi qua song hào khí và dấu ấn lịch sử vẫn còn vẹn nguyên trong những mái đình cổ kính Kim Sơn, trong không gian uy nghi của Nhà hát Lớn. Đó là minh chứng sống động cho sức mạnh đại đoàn kết dân tộc, là nguồn động viên to lớn để Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Hải Phòng hôm nay tiếp tục vững bước trên con đường đổi mới, xây dựng thành phố Cảng ngày càng giàu đẹp, văn minh, hiện đại.

Trí Nguyễn